Kajakavontuur "i Bohuslän"

>  Tussen het zwerk en de zee ligt de zomerse idylle Ljungskile, met de bossen aan de ene kant en de lokkende zee aan de andere. Hier vind je zowel de Volkshogeschool en het trekkershotel, als het grootste kajakcentrum van Zweden, waar je in wel vijftig typen kajaks kunt proefvaren. Het trekkershotel is een deel van de Volkshogeschool in Ljungskile. Als gast verblijf je in de oude Kavaljersgården. Dit is het huis waar ooit de mannelijke studenten verbleven en het tot in de jaren zeventig verboden was bezoek van dames op de kamer te ontvangen. In een ontspannende omgeving kun je genieten van een schitterend uitzicht op zee en scheren --.

(Uit: Brochure van de Volkshogeschool)

Gedurende het verblijf, samen met mijn echtgenote kon ik ervaren wat gastvrijheid betekent op een Volkshogeschool. waar wij onderdak vonden gedurende de duur van de eerste kajakcursus van dit seizoen.

aar?

Ljungskile ligt tachtig kilometer ten noorden van Gotenburg en twintig kilometer ten zuiden van Uddevalla tegenover Orust, een van de eilanden die onderdeel zijn van een groot zeegebied dat is bezaaid met eilanden. De grote eilanden Orust en Tjörn en het vasteland zijn door bruggen met elkaar verbonden. Andere eilanden zijn tamelijk geïsoleerd en alleen bereikbaar met veerboten. De kleine eilanden die bewoond zijn, kun je alleen bereiken als je zelf een boot hebt. Deze eilanden van kleiner formaat zijn welhaast privé bezit. Toch kun je er gerust voet aan wal zetten. Het Zweedse “allemansrecht” (Allemansrätten) geeft iedereen de bevoegdheid aan land of over land te gaan dat klaarblijkelijk iemands eigendom is. Alles onder bepaalde voorwaarden. Wij komen er later op terug. Dit gedeelte van de Zweedse westkust wordt gekenmerkt door de ontelbare eilanden, de scheren en is geografisch èn geologisch bekend onder de naam Bohuslän. Ook het zeegebied bij Stockholm heeft een scherenkust, evenals de kust van de oostelijke provincie Blekinge, waar sinds de zeventiende eeuw de grootste Zweedse marinebasis Karlskrona ligt.

at en wanneer?

“Kajak på Västkusten” is een cursus in het varen op open water in zeekajaks. Er zijn geen omschreven basisvaardigheden vereist om te kunnen deelnemen. De eerste de beste beginneling kan worden geïnstrueerd. Ik schreef mij in als deelnemer van de eerste cursus die op 28, 29 en 30 juni zal worden gegeven. Met een lidmaatschap van de Zweedse Toeristenvereniging (S.T.F.) krijgen mijn vrouw en ik een kamer toegewezen in het trekkershotel (Vandrarhemmet) bij de Volkshogeschool. Een goede accommodatie voor reizigers in Zweden. Bij cursusdeelname zijn verzorgde maaltijden, ontbijt, lunch en avondmaaltijd inbegrepen. Bovendien leverde het lidmaatschap van S.T.F. nog een “aardige” korting op.

et programma

Het avontuur met de kajak geeft je zeeërvaring en opent een nieuwe wereld van mogelijkheden om de Zweedse wateren te ontdekken. Je leert peddelen en krijgt de natuurbeleving, de spanning en het avontuur erbij. Laat je inspireren, leer de grondslagen en voel je zeker in zo’n heerlijk vaartuig. Wij willen duidelijk maken hoe de kajak zo veel meer het gevoel voor de natuur en nabijheid van de zee kan geven. Cursusmomenten: Kajaktechniek – eenvoudig peddelen, gemakkelijk, correct en effectief. Toertechniek – hoe veilig te peddelen en routekeuze. Navigatie – kaartkennis op en van het water. Veiligheidsaspecten in verband met het varen in een kajak. Demonstreren van uitrusting, tips en advies voor een juiste keuze daarvan.— Zie ook de website:

http://www.ljungskile.org

e deelnemers

Uiteraard is het aantal deelnemers beperkt. Dit is om praktische redenen een logische uitkomst. Drie heren en zeven dames stellen zich kort voor aan het begin van de eerste dag. De kajaks die ter beschikking staan, zijn deels eigendom van de cursusleider en deels van het kajakcentrum. Ik vaar met mijn eigen kajak van Zweeds fabrikaat, een Point 650 North. Alle deelnemers blijken al enige ervaring te hebben, zodat niemand uit onwennigheid zal omslaan. Een prettig vooruitzicht voor de cursusleider die dus niemand hoeft te helpen om te wennen. De gemiddelde leeftijd van de deelnemers schat ik, ligt tussen de 45 en 50 jaar. Wat ik zeker weet, is dat ik de oudste deelnemer ben (72). Geen handicap, omdat ik al wat jaren vaar, zij het nogal onregelmatig. In- en uitstappen is soms wel moeilijk, maar ik zie het de anderen ook niet altijd zo vlot doen. Eén troost!

e leiding

Met Bertil Jonshamre, Magnus Klang en Jennifer Frandsén dient zich een team aan dat voor zijn taak is berekend. Vooral Bertil en Magnus zijn “oude rotten” met veel ervaring tot in de buitenste scheren. Daar wagen wij ons niet; de afstand van Ljungskile tot de buitenste scheren bij Käringö is trouwens hemelsbreed 35 kilometer. Hemelsbreed, dat wil zeggen dat de afstand door het scherenlandschap wel drie keer zo groot is. De cursusleiding tamboereert op techniek en veiligheid. Elke cursusdag begint met een preek, dat wil zeggen dat het programma wordt doorgenomen en vragen van de deelnemers worden beantwoord voor zover die op dat moment van belang zijn. Vragen die tijdens de vaarpraktijk zullen kunnen worden beantwoord, krijgen een stempel. Het is goed te merken dat veel waarde gehecht wordt aan de “feed back” tijdens het varen.

et vaarwater

Hiervoor heb ik al even laten blijken dat deze cursusdagen zich niet afspelen op “zwaar” water. De zomer is op tijd begonnen, de zee is rustig en doordat deze dagen nog net in het voorseizoen vallen, zijn er nog weinig andere watersporters. Een prettige bijkomstigheid, hoewel er toch al genoeg ruimte is in dit land. Een eilandje Risholmen ligt vrij dichtbij en vraagt erom ontdekt te worden. Wat verder weg liggen Flatholmen, Björnholmen (Bereneiland!), Lindholmen en Oxholmen (Osseneiland). Dicht bij het vastland ligt Ulvön (Wolveneiland).

erste dag

De eerste dag gebruiken we om te voldoen aan de eerste doelstelling. Eerst is er de kennismakingsronde waarbij iedereen zijn verwachtingen, motivering en inzichten voor deelname aan de cursus onder woorden brengt.

Plaatsnemen in de boot, afstellen van de voetensteunen en roergevoel overbrengen, weer uit de boot komen. Dit zijn over het algemeen geen veeleisende handelingen. Zeker als die allemaal droog geoefend kunnen worden. Daarna kunnen wij te water. Iedereen helpt daarbij de boten in het water te leggen. Er is overal wel een glooiende rotspartij of een zandstrandje. Maar verraad ligt op de loer! Bij het uitbrengen van de boten maak ik een vervelende uitglijer. Ondanks mijn goede watersandalen roetsj ik lelijk onderuit op een stukje klipsteen dat door een dun laagje algen glad is geworden. De boot, die ik tewater help laten, glijdt uit mijn hand en valt keihard op de rots. Gelukkig is de boot gemaakt van polyether en niet van glasfiber. Er is geen schade te bespeuren. Ik ben wel enigszins geschaafd. Op aanwijzing van Bertil Jonshamre varen wij rustig op zicht naar een vooraf gepeilde bestemming die op ongeveer vijfhonderd meter van de plaats van afvaart ligt. Tijdens de korte peddeltocht realiseer ik mij dat in deze contreien veel op zicht kan worden genavigeerd, als je maar bekend bent met de ligging van de eilandjes. De instructie op het water gebeurt als wij de aanwijzing krijgen in het windoog (vindöga) te gaan liggen. Ik kende deze term niet. Die betekent dat alle boten met de steven in de wind gaan liggen. De instructeur ligt met de achterkant van de boot in de wind. Wij krijgen te horen hoe genadeloos de zee kan zijn; hoe bedriegelijk het is om uit de beschutting van een eiland te komen varen en plotseling te moeten vaststellen dat het wel wat harder waait dan we dachten. Kijk naar het wateroppervlak, vertelt Bertil. Zie je dat de golfjes breken, dan weet je dat daar zoveel wind staat dat je daardoor misschien in moeilijkheden kunt komen. Is er kans dat de wind nog meer zal toenemen, naarmate de dag vordert? Hoe ontwikkelt het weer zich; luister naar de regionale weersverwachtingen. Deze aspecten spelen een des te grotere rol in de buitenste scheren. Je kunt je voorstellen dat de combinatie van brekers en een harde rotskust niet ideaal zijn voor een veilige landing. Daarom is het wel prettig dat je weet dat een eilandje ook een lijzijde heeft, waar je wel veilig zult kunnen aankomen. Op de kaart moet je wel eerst zien of de kust daarvoor geschikt is en niet steil uit zee oprijst. Aan het einde van de dag helpen we elkaar de boten uit het water te tillen en op een bok te leggen, waarna zij worden afgespoten met zoet water, ondanks het lage zoutgehalte van het zeewater. Kleding, zwemvesten en schoenen krijgen een onderdompeling in een groot vat dat is gevuld met regenwater (?). Dan is er tijd voor vragen en bespiegelingen over wat er vandaag allemaal is gepasseerd.

weede dag

’s Morgens half tien verzamelen. Bespreking van bepaalde aspecten van het navigeren tussen de scheren. Zorgen dat je goed zichtbaar bent voor andere scheepvaart. Schatten van afstanden om een tocht uit te stippelen, eerst op de kaart en dan op het oog. Kijk in de verte. Zie ik één land of zijn het eilandjes en eilanden die als het ware samenvloeien tot één landmassa? Hoe is het zicht en welke details zie ik nog op de kant? Hoe groener de begroeiing op de wal des te kleiner de afstand daarheen. Vervaagd het landschap in de verte tot een blauwachtig wazig geheel, dan ligt dat land veel verder weg dan het land waarop ik bomen als het ware afzonderlijk kan onderscheiden. Het kaartmateriaal moet duidelijk zijn. Bertil maakt van zijn waterkaarten deelkopieën en vergroot die tot (brilloos) leesbaar formaat. Deze vergrote detailkaarten plastificeert hij, zodat zij waterbestendig zijn. Tijdens de cursus is een enkele keer het kompas ter sprake gekomen, maar dat er mee is genavigeerd, nee! In de buitenste scheren (ytre skärgården) moet de zee(w)vaardigheid een overwegende rol spelen, omdat de condities daar veel ruwer zijn door lange passages en weersinvloeden. Een kaart die een combinatie is van een topografische kaart en een zeekaart zou het meest ideaal zijn voor een kajakvaarder. Natuurlijk kun je beide soorten meenemen, maar de meeste peddelaars maken in plaats daarvan een keuze al naar gelang de aard van de te varen route. Voor de gewone toertochtpeddelaar is een topografische kaart uitstekend te gebruiken, omdat die belangrijke informatie geeft voor zichtnavigatie, zoals hoogtelijnen, bebouwing, bepaalde lichtopstanden, vegetatie en andere merken. Bovendien staat er duidelijk op aangegeven welke terreinen niet toegankelijk zijn, omdat zij als beschermd natuurgebied zijn aangemerkt. Voor de keuze van een goede overnachtingsplaats is zo’n kaart eigenlijk onmisbaar door de gecombineerde informatie over begroeiing en hoogteverschillen. Je komt er beter achter wat geschikte plaatsen zijn, zoals strand of kale lage klippen die niet al te dicht bij bebouwing liggen. Als de kaart niet langer in overeenstemming is met de omgeving is het hoog tijd te stoppen. Begin ermee terug te gaan in de herinnering om je een idee te vormen wanneer en waar je een plaats passeerde die bekend was voor je. Van daaruit kun je met de afgelegde richting en tijd globaal inschatten waar je bent. Vandaar dat ervaren navigators altijd goed in de gaten houden wat er rondom gebeurt, welke eilanden, vaarwegmarkeringen en lichtopstanden zij voorbijvaren.

erde dag

Het lekkerste is tot het laatst bewaard. Iedereen heeft nu wat nieuwe ervaringen opgedaan en dan wordt het tijd extra aandacht te besteden aan (zelf)reddingstechnieken. Ach ja, wij weten het allemaal wel in theorie, maar in de praktijk “nat gaan” blijft toch altijd een uitdaging. Kapseizen met een kajak kun je afschrikwekkend vinden, anderen zijn ronduit bang met het hoofd onder water te komen, niet uit de boot te kunnen komen of erger bang zijn te verdrinken. Zoals altijd zijn het je eigen inbeeldingen die het angstigst maken. Door het omslaan te oefenen onder gecontroleerde omstandigheden kan de ongerustheid en onzekerheid worden weggetraind. Wat wij op deze dag oefenen, wordt consequent “kamraträddning” genoemd. De zelfredding zag ik uitgevoerd door Magnus. Hij gebruikte zijn “paddle-float” (flottör). Dit is een opblaasbare zak die om het peddelblad past en die als een soort uithouder kan dienen en zorgt dat de boot niet opnieuw kantelt. Maar, wat werd dat een worstelpartij en nog wel uitgevoerd door een verhoudingsgewijs jonge man. Ik zie mij dit nog niet doen, tenzij …….. je geen andere keus hebt.

ajakomgeving

In vergelijking met een stadionsport die beoefend wordt in een speciaal voor dit doel gebouwde omgeving, is de natuur niet bestemd voor lange-afstands toertochten of andere vormen van “outdoor”-activiteiten; het is absoluut niet zeker dat die is, waarvoor je hem aanziet. Je moet dus altijd zelf nadenken wat je handelingen voor gevolgen kunnen hebben voor deze arena waarin je je beweegt. Andersom geldt dit natuurlijk ook: wat heeft de aard van de natuur voor gevolgen voor jouw handel en wandel? In Zweden geldt het zogeheten “Allemansrätt”. Het is dus een recht dat voortkomt uit een algemeen besef dat aan de ene kant de natuur/het milieu van ons allemaal is. Er zijn regels en voorschriften. Dat wel! Maar die ontslaan niemand van de plicht te handelen volgens eigen inzichten, vaardigheden en verantwoordelijkheden. Afval dat ligt te rotten (hier rekenen we ook ontlasting bij) moet je begraven, afval dat niet vergaat of verteert moet je meenemen naar huis. En als een klein eerbetoon aan de natuur en het fantastische allemansrecht kun je ook per tocht minstens een iets meenemen dat een minder voorzichtige medemens heeft achtergelaten. Ik citeer en vertaal een stukje tekst onder het kopje “Allemansrätt och kajakpaddling”. Sommigen zien het allemansrecht letterlijk als een recht. Anderen beschouwen het als een verplichting. Maar het meest van al is het een mogelijkheid, een kans. Een kans voor iedereen om te genieten van alle waardevols dat de natuur te bieden heeft. Het allemansrecht kan worden samengevat in de slagzin: Niet storen en niet verstoren. Georganiseerde toertochten en kajakcursussen zijn mogelijk dank zij het bestaan van het allemansrecht. Maar organisaties en instellingen kennen geen collectief allemansrecht. Het allemansrecht is gebonden aan het individu dat zich in de natuur ophoudt ook al is hij deelgenoot van een groep. Als kajakker beweeg je je stil en rustig voort, zodat het al gauw lijkt of je helemaal geen storende factor bent. Maar juist deze stilte maakt dat je de kans loopt in de buurt te komen van broedende vogels. Stop met varen en laat de vogels op tijd wegkomen. Als je met een groep bent, is het ’t best te verzamelen en de passage zo snel mogelijk uit te voeren.

erugblik

Een kajak onderscheidt zich van alle andere boten in die zin dat de bemanning deel uitmaakt van het vaartuig! In een kajak ben jij minstens net zo zwaar als de boot en je beïnvloedt de vaareigenschappen direct met je lichaam door verplaatsing van het zwaartepunt en de mate van kanten. Ik denk dat de twee-eenheid kajak-kajakker heel geleidelijk ontstaat door (zeer) veel te varen onder veel verschillende omstandigheden. Wat dat betreft waren deze cursusdagen wat tam, maar door het schitterende weer uitermate geschikt om rustig vele details door te nemen en de aandacht werkelijk gericht te houden op de techniek. Niemand kon in moeilijkheden komen door ongeoefendheid. De leiding had het niet beter kunnen treffen. De deelnemende cursisten kregen bij de slotronde alle lof toegezwaaid door de leiders, die op een relaxte manier hebben kunnen genieten van wat zich in een goede sfeer allemaal afspeelde. De bekroning van drie dagen oplettendheid, volgzaamheid, kameraadschap en interesse is tenslotte de uitreiking van een kursintyg, een certificaat van deelname aan de cursus, ondertekend door de drie leiders (Ljungskile, 30 juni 2010). Mijn wens is in vervulling gegaan om nu eens in Zweden te varen in en met een groep gelijkgestemden. Zo zelfs, dat je tot het besef komt dat varen in een kajak een meditatieve komponent heeft door de constant herhaalde slagen die gaan fungeren als een mantra om de zielerust te hervinden en bekommernissen als stervende witte zwanen te zien wegdrijven over het oneindige, onafzienbare woestijnlandschap van het bestaan – ja, je ziet zelf waar het toe leidt.  <

Literatuur:

Kanovaren op ruim water door Elko Knobbe; uitg. Hollandia-Baarn (1991)

Kajak door Stefan Jönsson en Håkan Jernehov; uitg. Prisma-Stockholm (2009)

Kajakhandboken door Staffan Petersson; uitg. Calazo Förlag AB-Stockholm (2009)